वडाला फेऱ्या मारताय ? थांबा ! हे वाचा !

वटवृक्षाच्या झाडाला बनयान असं म्हणतात. या नावाच्या इतिहासाबाबत एक गंमतीशीर गोष्ट सांगितली जाते ती म्हणजे इंग्रजांना याच झाडाखाली व्यापारी लोकं व्यवहार करत असताना दिसले. त्यातून या वटवृक्षाचं नाव त्यांनी बनयान अस ठेवलं. तर दूसरीकडे वट या संस्कृत शब्दाचा अर्थ येतो वेढणे. आपल्या पारंब्यांनी संपुर्ण भाग वेढण्याची क्षमता असल्याने या वृक्षास वड अस नाव मिळाल्याचे दाखले मिळतात

वटसावित्रीची कथा महाभारतातल्या अरण्यकांडात आहे. या कथेनुसार सत्यवानाचा प्राण वडाच्या झाडाखाली गेला. सावित्रीने याच झाडाखाली यमाबरोबर वादविवाद केला. आपल्या पतीचे प्राण तिने परत मिळवले. याच कारणासाठी आपल्या पतीच्या दिर्घायुष्यासाठी वडाच्या झाडाची पूजा केली जाते. 

पण तुम्हाला माहित आहे का फक्त हा एकच संदर्भ वडाच्या झाडाचं महत्व सांगत नाही. इतिहासात, पुराणात असे कित्येक संदर्भ आहेत. ते वडाच्या झाडाचं महत्व सांगतात असेच काही अनोखे, सहसा कधीच न ऐकलेले संदर्भ खास वटपोर्णिमेनिमित्त. 

  • वटवृक्षाचे एक नाते आहे ते थेट रामायणाशी. महाप्रलायाच्या वेळी मार्कंडेय ऋषी त्या प्रलयकारी जळाभोवती फिरत होते. तेव्हा त्यांना पाण्यावर तरंगणाऱ्या एका पानावर दिव्य बाळ दिसेल. मार्कंडेय ऋषींनी त्या बाळाला तू कोण असे विचारताच. त्या बाळाने मी विश्वाचा निर्माता नारायण अर्थात विष्णू असे उत्तर दिले. ते बाळ ज्या पानावर होते ते पान वडाच्या झाडाचे होते असे श्रीमदभागवतात म्हटले आहे. 
  • पहिले जैन तीर्थकर आदिनाथ किंवा रिषभनाथ यांना वटवृक्षाखाली ज्ञानप्राप्ती झाली. म्हणून हा वृक्ष जैन धर्मींयांना देखील पवित्र आहे. वडाच्या झाडाचा चीक ऋषी मुनी तपस्व्यांच्या केसांचा गोफ बांधण्यासाठी केला गेल्याचा उल्लेख रामायणात करण्यात आलेला आहे. राजवैभवाचे प्रतिक असणाऱ्या वडाच्या झाडाची तुलना सीतेने खुद्द रामाची केल्याचे दाखले आहेत.

 

  • उत्तररामचरित्रानुसार यमुना आणि सरस्वतीच्या संगमावर प्रयागमध्ये अक्षय वटवृक्ष होता. जेव्हा भारताच्या प्रवासासाठी चिनी प्रवासी ह्युएन त्संग आला तेव्हा त्याने या वटवृक्षाचा उल्लेख आपल्या प्रवासवर्णनात केला होता. 
  • हेमचंद्राच्या त्रि षष्ठी शलक पुरूष चरित्रामध्ये देखील वटवृक्षाच्या पारंब्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्या पारंब्यांना जटा म्हणण्यात आलं असून ऋषींच्या जटांबरोबर त्यांचे वर्णन करण्यात आल आहे. 
  • कूर्म पुराणानुसार प्रयाग येथील वटवृक्षाखाली ज्याला मृत्यू येतो, तो स्वर्गलोक पार करुन रुद्रलोकात पोहचतो.  
  • वामन पुराणानुसार रात्रीच्या वेळी वटवृक्षाखाली उभा राहून जो इश्वराचं चिंतन करतो त्याला हवे ते मिळते. यामुळेच वटवृक्षाचा उल्लेख कल्पवृक्ष म्हणून देखील केला जातो.
  • मुस्लीम पीर वडाच्या झाडाखाली असल्याचे दिसून येतात. मुस्लीम समाजात देखील वडाच्या झाडाखालच्या पीरांना दोर गुंडाळण्याची प्रथा असल्याच दिसून येतं.
  • मध्य प्रदेशातील मांडला आदिवासी जमातीमध्ये कुलचिन्हानुसार गट आहेत. यापैकी बरगईयन लोकांना बरगाव या नावावरुन हे नाव मिळालं आहे. वडाच्या झाडाला ते श्रद्धास्थान मानतात. तर ओरीया आदिवासी जमातीमध्ये वटवृक्ष तोडणाऱ्याला पाखंडी समजले जाते.

संदर्भ –  बखरू १९९३, अॅबाट २००३, नायर, राममुर्ती आणि अग्रवाल १९८९, एस.एम.गुप्ता १९९८.