आणि बोंबल्या गणपतीचा मोदी गणपती झाला !

पेशव्यांची राजधानी पुणे म्हणजे भारताच ऑक्सफर्ड. पण इथ जेवढी इंजिनियरिंग कॉलेजसं आहेत, जेवढे स्पर्धापरीक्षाचे क्लासेस आहेत त्या सगळ्यापेक्षा जास्त इथ देवळ हायत. हां पास नापासचं टेन्शन असणाऱ्या आमच्या सारख्या पोरांना देऊळ हाताशी असलेलं बर असतंय. पण याचा अर्थ असं नाही की ही देवळ परीक्षा देणाऱ्यांसाठी बनली. पेशव्यांच्या काळापासून पुण्यात देवळं आहेत.

सदाशिव पेठ, नाना पेठ, शुक्रवार पेठ, गंज पेठ असे पुण्यात एकूण सतरा पेठा आहेत. १८१० साली केलेल्या नोंदीनुसार या सगळ्या पेठांमध्ये एकूण चारशेच्या वर मन्दिरे होती. यात गेल्या दोनशे वर्षात वाढच झाली. आताचा आकडा नक्की माहित नाही. पण पेशव्यांच्या काळातल्या देवळांचा थाटचं निराळा होता हे खरं!!

या पुण्याच्या देवांची नावेही एकदम पुणेरी वळणाप्रमाणे तिरकस आहेत. पासोड्या मारुती, सोट्या म्हसोबा, खुन्या मुरलीधर, उपाशी विठोबा ,डुल्या मारुती, दाढीवाला दत्त, जिलब्या मारुती, पानमोड्या म्हसोबा अशी बरीच देवस्थाने आहेत. पण पेशव्यांच्या पुण्याचं आराध्य दैवत आहे गणपती. हां गणपतीचीही नावे बरीच विचित्र आहेत, दगडूशेठ हलवाई गणपती तर सगळ्यांना माहित असतो पण कसबा गणपती, गुंडाचा गणपती, गुपचूप गणपती, चिमण्या गणपती, हत्ती गणपती, मद्रासी गणपती असे हजार प्रकारचे गणपतीचे आहेत.

पण आज आपण चर्चा करणार आहे मोदी गणपती बद्दल.

होय खरंच. तुम्हाला वाटल गणेशोत्सव आलाय म्हणून बोल भिडू काय पण चेष्टा करालाय. पण नाही हे खरं आहे. चाणक्य शप्पथ. पुण्यात नारायण पेठेत जावा. तिथ पत्ता विचारत बसू नका कोण पण सांगणार नाही. सरळ गुगल मॅपमध्ये टाका आणि खालच्या अंगान वरच्या अंगान जाऊन डायरेक्ट मोदी गणपतीच्या दर्शनाचा लाभ होईल.

तर आधीच सांगतो, आपल्या देशात २०१४ पासून देश बदलला, आपल्या कड अच्छे दिन आले असं म्हणतात पण त्याच्या आधीच म्हणजे दोनशे वर्षापासून मोदी गणपती पुण्यात आहे.

गोष्ट आहे अठराव्या शतकातली.

पुण्यात तेव्हा दुसऱ्या बाजीरावचा कारभार सुरु होता. इंग्रजांनी मराठी सत्तेच्या भोवती विळखा घट्ट करायचं काम सुरु केलं होतं. त्यांचा एक रीजेन्ट तेव्हा पेशव्यांच्या सदरेवर असायचा. एकूण कामकाज कसे चालते यावर त्याचे बारीक लक्ष असायचे. खरे तर तिथे आलेल्या बेरकी इंग्रज अधिकाऱ्यांनी मराठी शिकून घेतलेली असायची. पण तरीही रोजच्या कामात मदतीला एखादा दुभाषी कम एजंट हवा असायचा. असाच एक एजंट होता त्याच नाव खुश्रू सेठ मोदी.

हा खुश्रू मोदी म्हणजे मुळचा गुजरातचा पारसी. पण महाखटपट्या माणूस. पेशव्यांच्या दरबारात राहून इंग्रज आणि बाजीराव या दोघांनाही खुश ठेवायची कला त्याला चांगलीच अवगत झाली होती. यामुळे दोन्ही कडची मलई खाऊन शेठजीने चांगलीचं माया गोळा केली होती. पेशव्यांनीही त्याला काही गावे इनाम दिली होती.

या खुश्रूसेठ मोदीने नारायणपेठेत भला मोठा वाडा आणि सुंदर बाग उभारली . जिला लोक मोदी बाग म्हणून ओळखायचे. माउंट स्टुअर्ट एलफिस्टन पुण्यात येई पर्यंत या खुश्रू मोदीने पुणे शहरात बराच धुमाकूळ घातला. पुढे कुठल्या तरी पुणेकराने त्याच्या वर विषप्रयोग करून मारले. कोणी म्हणतो त्याने आत्महत्या केली. असो. 

याच काळात कोकणातल्या शिरगाव रत्नागिरी जिल्ह्यातून एक भट आडनाव असलेले गरीब ब्राम्हण कुटुंब कामाच्या शोधात पुण्याला आल होतं. पेशवाईमध्ये आपल्याला नक्की आश्रय मिळेल याची त्यांना खात्री होती. याचं भट घराण्यातल्या एका व्यक्तीला मोदी बागेजवळ एक स्वयंभू गणपतीची मूर्ती सापडली. भटांची सिद्धीविनायकावर खूप श्रद्धा होती. त्यांनी एक छोट देऊळ बांधून त्याची पूजा अर्चा सुरु केली.

पुढे कालांतराने भट घराण्याच्या सावकरीच्या व्यवसायाला उर्जितावस्था आली तसा त्यांनी आपल्या मन्दिराचाही जीर्णोद्धार केला. हे साल होत १८६८ . तेव्हा या सुंदर मंदिराला लाकडी सभामंडप बांधला गेला. इथल्या गर्भगृहावरचा कळस, देवळातली गोळवणकर पेंटरनी चितारलेली अप्रतिम चित्रे , श्रींची मूर्ती ही एकदा जाऊन बघण्या सारखीच आहेत.

बर या गणपतीच नाव मोदी गणपती कसे पडले?

या मोदीबागेच्या भागात बरेच मच्छीमार लोक मासे विकायला बसत . ही मंडळी कोकणातून आली असल्यामुळे भटांच्या गणपतीची भक्त होती. या मासेबाजाराचा कलकलाट म्हणा, किंवा बोंबील विकायला येणाऱ्या भक्तांचा गणपती म्हणा या गणपतीचे नाव बोंबल्या गणपती पडले. आजही पेठेत राहणारे जख्ख आजोबा या गणपतीला बोंबल्या गणपती म्हणूनच ओळखतात.

पुढे कालांतराने हा मच्छी बाजार बंद झाला. देवाला असली विचित्र नावे ठेवणारी पिढीही कमी झाली पण मोदी बाग अजूनही तशीच होती. याच बागेमुळे भटांच्या बोंबल्या गणपतीचे नामकरण मोदी गणपती असे झाले.

संदर्भ- ग्रँटडफ. व्हॉ. ३; पेशवाईची अखेर; पेशव्यांची बखर; भा. इ. मं. अहवाल १८३८; दुसरे बाजीराव यांची रोजनिशी

हे ही वाच भिडू.

Leave A Reply

Your email address will not be published.