कितीही टिका केली तरी टिपू सुलतानने रॉकेटस् बनवल्याची कर्तबगारी दूर्लक्षित करता येत नाही

आपल्यापैकी अनेकांना कल्पना नसेल पण अठराव्या शतकातील कर्नाटकमधील म्हैसूर साम्राज्याचा शासक टिपू सुलतान याने देशातलं पहिलं रॉकेट बनवलं होतं.

विशेष म्हणजे फक्त रॉकेट बनवून तो थांबला नव्हता, तर या रॉकेट्सचा इंग्रजांविरुद्धच्या अँग्लो-म्हैसूर युद्धात यशस्वी वापर करून टिपू सुलतानने ब्रिटिशांना घाम फोडला होता.

रॉकेट्स किंवा अग्निबाण यांचा वापर तसा पंधराव्या शतकापासून केला जातो, पण टिपू सुलतानने बनवलेली रॉकेट्स यापूर्वीच्या रॉकेट्स पेक्षा कितीतरी पटींनी अधिक विकसित आणि प्रभावी होती.

लोखंडाच्या सिलेंडरमध्ये दारुगोळा भरून त्याच्या मागून तलवारी किंवा लोखंडाच्या सळया वापरून हे रॉकेट्स बनवण्यात आले होते. हैदर अली ने सर्वप्रथम या रॉकेट्सचा प्रोटोटाईप तयार केला होता आणि मग टिपू सुलतानने त्यावर अधिक काम करून रॉकेट्स विकसित केले.

या रॉकेट्सच्या माध्यमातून साधारणतः २ किलोमीटर पर्यंतच्या अंतरावरील शत्रूला लक्ष्य बनवणं शक्य होतं.

१७८० साली झालेल्या पहिल्या ‘अँग्लो-म्हैसूर’ युद्धात टिपू सुलतानच्या सैन्याने इंग्रजांच्या दारूगोळ्याच्या साठ्याला याच रॉकेट्सच्या माध्यमातून आपलं लक्ष्य बनवलं होतं.

दारूगोळ्याच्या साठ्यावर झालेल्या हल्यात ब्रिटीशांचं मोठं नुकसान तर झालंच होतं, पण टिपू सुलतानकडच्या या विनाशकारी रॉकेट्स विषयीच्या दहशतीने ब्रिटीश अधिकाऱ्यांच्या झोप उडाली होती.

ब्रिटीश अधिकाऱ्यांची झोप उडणं सहाजिकच होतं, कारण यापूर्वीच्या कुठल्याच युद्धात अशा प्रकारच्या रॉकेट्सचा उपयोग झाला नव्हता. या हल्ल्यामुळे ब्रिटीश सैनिकांमध्ये भीती आणि संभ्रमाचं वातावरण निर्माण झालं होतं.

ब्रिटिशांना रॉकेट्स माहित नव्हते, असं काही नव्हतं. पण त्यांना माहित असलेल्या रॉकेट्सच्या तुलनेत टिपू सुलतानने बनवलेले रॉकेट्स कितीतरी अधिक प्रभावशाली होते, असं मत वैज्ञानिक रोद्दम नरसिम्हा यांनी आपल्या ‘रॉकेट्स इन म्हैसूर अँड ब्रिटन’ या लेखात नोंदवलंय.

चौथ्या ‘अँग्लो-म्हैसूर’ युद्धात ब्रिटीश सैन्यात कर्नल पदावर असलेल्या रिचर्ड बेयली याने देखील आपल्या डायरीमध्ये ‘म्हैसूरीअन रॉकेट्स’च्या परिणामकारकतेविषयी लिहिलंय. रिचर्ड बेयली लिहितो,

“त्यांनी आमच्यावर केलेल्या शेकडो रॉकेट्सच्या हल्यात आमचे कितीतरी बंदुकधारी सैनिक मृत्युच्या थारोळ्यात पडले होते. रॉकेट्सच्या हल्याचं दृश्य एकाचवेळी विलोभनीय आणि परिणामांच्या दृष्टीने भीषण होतं”

१७९९ सालच्या लढाईत श्रीरंगपट्टणचा पाडाव झाला त्यावेळी ब्रिटिशांना टिपू सुलतानच्या किल्ल्यातून ६०० रॉकेट लोंचर्स आणि ९०० रॉकेट्स मिळाले होते, जे ब्रिटिशांनी वूल्वीच येथील रॉयल ‘आर्टिलरी म्युझियम’मध्ये पाठवले होते.

याच रॉकेट्सने ब्रिटिशांना अजून संशोधन करण्याची प्रेरणा दिली आणि विल्यम्स कॉन्ग्रेव्हने अधिक संशोधनांती ‘कॉन्ग्रेव्ह रॉकेट’ विकसित केले आणि त्यांच्याच मदतीने वेलेस्लीने १८१५ सालच्या वाटर्लुच्या लढाईत नेपोलिअनचा पराभव केला.

२०१८ च्या जुलै महिन्यात कर्नाटकातील शिवमोगा जिल्ह्यातील बिदानुरू गावातील सुपारीच्या शेतात एका जुन्या विहिरीच्या खोदकामाच्या वेळी कामगारांना  साधारणतः १००० रॉकेट्स सापडले. पुरातत्व खात्यातील अधिकाऱ्यांनी हे टिपू सुलतानकालीन रॉकेट्स असल्याची माहिती देताना २०१२ साली सुद्धा अशीच रॉकेट्स सापडल्याची माहिती दिली होती.

बिदानुरू येथे सापडलेली ही रॉकेट्स शिवमोगा येथील ‘शिवप्पा नायक म्यूजियम शिवमोगा’मध्ये ‘रॉकेट गैलरी’च्या स्वरुपात जतन केले जाणार असल्याची माहिती देखील त्यावेळी पुरातत्व अधिकाऱ्यांनी माध्यमांशी बोलताना दिली होती.

हे ही वाच भिडू. 

Leave A Reply

Your email address will not be published.