भारतीय महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळू शकल्या ते कराडच्या प्रेमलाकाकी चव्हाण यांच्यामुळं ..

क्रिकेट इतिहासात पहिल्यांदाच पार पडणाऱ्या अंडर-19 महिला T20 विश्वचषक स्पर्धेत फायनलच्या सामन्यात भारतानं सात विकेट्सच्या फरकानं इंग्लंडला मात देत विश्वचषक जिंकला आहे. एकेकाळी चूल आणि मूल या संसाराच्या गाड्यात अडकलेल्या भारतीय नारीच्या स्वातंत्र्याचे प्रतीक म्हणून देखील भारतीय महिला क्रिकेटला आज ओळखलं जातं. भारताच्या महिलांच्या सिनियर टीममधल्या झुलन गोस्वामी, मिताली राज, स्मृती मंधाना, हरमनप्रीत कौर या खेळाडू सुनील गावस्कर, सचिन तेंडुलकर, विराट कोहली यांच्या तोडीस तोड आहेत यात कोणतीही शंका नाही.

महिला क्रिकेटचे विक्रम आपल्याला माहित असतात, आपल्यापैकी अनेक जण त्यांच्या सामन्यांना भक्तिभावाने फॉलो देखील करत असतो. कित्येकजणांना क्रिकेटचे फॅक्ट्स तोंडपाठ असतात. इतकं सगळं माहित असलं तरी या भारतीय महिला क्रिकेट टीमला जागतिकस्तरावर पहिल्यांदा कोणी नेलं याची आपल्याला माहिती नसते.

त्या होत्या कराडच्या खासदार प्रेमलाबाई चव्हाण

माजी मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांच्या मातोश्री, केंद्रीय मंत्री आनंदराव उर्फ दाजीकाका चव्हाण यांच्या पत्नी अशी जर प्रेमला काकी चव्हाण यांची ओळख सांगितली तर तो त्यांच्यावरचा अन्याय ठरेल. महाराष्ट्राच्या माजी प्रदेशाध्यक्ष, केंद्राच्या राजकारणात दबदबा स्वबळावर निर्माण करणाऱ्या त्या एक समर्थ राजनेत्या होत्या.

प्रेमलाबाई मूळच्या बडोद्याच्या. सरदार मराठय़ांचं त्यांचं घराणं. वडील मालोजीराजे जगदाळे हे इंदूरच्या होळकरांच्या दरबारातले मानकरी होते. त्याकाळात त्यांच्या वडिलांनी इतरांचा विरोध डावलून प्रेमलाबाईंना शिकू दिलं. 

पृथ्वीराज चव्हाण सांगतात,

“आईला डॉक्टर व्हायचं होतं. इंटपर्यंत शिक्षण झालं. मात्र पुढे शिकवण्यासाठी आजोबांनी चक्क नकार दिला. मात्र आईला शिक्षणाची फार ओढ होती. वाचनाची, लेखनाची फार आवड होती. प्रचंड आत्मविश्वास तिच्यात होता. ‘इंदूर विमेन्स कोर’ अशी एक एनसीसीच्या धर्तीवरील युनिटची स्थापनाही आईने केली होती.’’ 

प्रेमलाकाकींच्या धडाडी वृत्तीचं उदाहरण म्हणजे विवाह ठरवताना त्यांनी थेट एक अटच घातली होती. मुलगा श्रीमंत नसला तरी चालेल, मात्र उत्तम शिकलेला असला पाहिजे. त्यावेळच्या मराठा समाजात शिकलेली मुलं थोडीच होती. त्यामुळे आनंदराव चव्हाण यांचं स्थळ प्रेमलाकाकीच्या वडिलांना आवडलं.

मूळचे सातारा जिल्ह्यात पाटण तालुक्यात कुंभारगावचे आनंदराव चव्हाण मुंबई येथे एल.एल.एम करत होते. त्यावेळी मुंबई विद्यापीठातून ते एकटेच उत्तीर्ण झाले होते. अशा कर्तबगार मुलाशी प्रेमलाकाकी विवाहबद्ध झाल्या. शिक्षणाकडे त्यांचा प्रचंड ओढा होता. म्हणूनच लग्नानंतर दोन मुलांना घेऊन त्यांनी मुंबई गाठली व दादरमध्ये येऊन माँटेसरीचा डिप्लोमा प्रशिक्षण पूर्ण केलं.

प्रेमलाकाकी यांनी कराडमध्ये माँटेसरीची पहिली शाळा सुरू करण्याचं धाडस केलं.

 शिक्षणाविषयीच्या त्यांच्या प्रेमामुळेच त्यांनी उभारलेल्या अनेक शिक्षणसंस्थांचा फायदा समाजाला झाला. लग्नापूर्वी आनंदरावांचा राजकारणाशी संबंध आला होता. सातारा जिल्हा स्थानिक महामंडलाची निवडणूक त्यांनी लढवली होती. मात्र त्यात त्यांचा पराभव झाला होता. मात्र त्यांच्या प्रत्येक कामात प्रेमलाकाकींचा पाठिंबा असायचा. 

आनंदराव १९५२ ची विधानसभेची निवडणूक लढले शेकापतर्फे, मात्र त्यातही त्यांचा पराभव झाला. त्याकाळी पडदा वापरला जाई. तरीही प्रेमलाकाकी गावोगावी जाऊन सभा घेत. 

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीच्या लाटेत काँग्रेसच्या उमेदवाराचा पराभव करून आनंदराव चव्हाण लोकसभेवर निवडून गेले. त्यांच्या प्रचारासाठी हिरिरीने काकी सहभागी झाल्या होत्या. महिलांपर्यंत पोहोचणं एरवी शक्य झालं नसतं. सातारा-सांगली भागात ही पहिलीच स्त्री राजकारणात पुढे आली होती. मात्र रात्री १२-१ वाजता येणाऱ्या कार्यकर्त्यांनाही भाकऱ्या करून वाढणाऱ्या प्रेमलाकाकी उत्तम संघटक व कुशल नेतृत्वशालिनी होत्या.

आनंदराव चव्हाण यांनी नेहरू, लालबहादूर शास्त्री, इंदिरा गांधी यांच्या मंत्रिमंडळात महत्वाचं मंत्रिपद भूषवलं.

आनंदराव चव्हाण यांच्या दिल्लीच्या कार्यकाळात प्रेमलाकाकी यांची इंदिरा गांधी यांच्याशी चांगली ओळख झाली. अनेकदा पंतप्रधानांच्या भेटीसाठी गेल्यावर त्यांच्या इंदिरा गांधींशी गप्पा व्हायच्या. त्यांनी प्रेमलाकाकी यांच्यातील राजकीय क्षमता ओळखली होती.

 म्हणूनच १९७३ साली झालेल्या दाजीसाहेबांच्या आकस्मित मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्नींना म्हणजेच प्रेमला काकी चव्हाण यांना काँग्रेसचं तिकीट देण्यात आलं. यशवंतराव चव्हाणांनी हि लोकसभा निवडणूक बिनविरोध घडवून आणली. 

 प्रेमलाकाकी यांनी अभ्यासपूर्ण प्रश्न मांडणाऱ्या खासदार म्हणून संसदेत आपली चांगलीच छाप पाडली.

इंदूरमध्ये शाळेत असल्यापासून प्रेमलाकाकी यांना खेळाची प्रचंड आवड होती. इंदूर संस्थानच्या होळकर महाराजांनी बनवलेली क्रिकेटची टीम देशभरात नाव गाजवत असलेले पहात त्या मोठ्या झाल्या होत्या. भारतीय महिलांनी देखील क्रिकेट मध्ये नाव कमवावं असं प्रेमला काकींना वाटायचं. 

पण भारतात महिलांचं वेगळं क्रिकेट असोशिएशनच नव्हतं. त्यांनी हा प्रश्न इंदिरा गांधींपर्यंत पोहचवला. ज्या देशाच्या पंतप्रधान एक महिला आहेत त्या देशातल्या महिलांची क्रिकेट टीम नाही हे दुर्दैव असल्याचं प्रेमलाकाकींनी इंदिराजींना पटवून दिलं. पंतप्रधानांनी हिरवा झेंडा दाखवला.

त्यांच्याच पाठिंब्यावर १९७३ साली प्रेमलाकाकी चव्हाण यांनी पुण्यात भारतीय महिला क्रिकेट असोसिएशनची स्थापना केली. हळूहळू प्रत्येक राज्यात जाऊन मुलींना क्रिकेट खेळण्यासाठी उद्युक्त केलं. भारताची टीम बनवली. जेव्हा या मुली कोणत्याही दौऱ्यासाठी जायच्या तेव्हा प्रेमलाकाकी व त्यांच्या सोबत महिला क्रिकेट असोशिएशनचे सदस्य स्वतःच्या खिशातील पैसे घालून त्यांचे तिकीट काढायचे.

त्यांच्याच प्रयत्नामुळे १९७६ साली पहिल्यांदा वेस्ट इंडिजची महिला क्रिकेट टीम भारत दौऱ्यावर आली. मद्रासच्या शांता रंगास्वामी यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय महिला टीमने पहिली आंतरराष्ट्रीय टेस्ट मॅच खेळली. पुढच्या दोनच वर्षात १९७८ साली पटना येथे त्यांनी देशाला पहिला कसोटी विजय मिळवून दिला.

ज्या देशातील जुन्या पिढ्या स्त्रियांना चूल आणि मूलच्या पुढे पाहत नव्हत्या त्या देशात भारतीय महिला पुरुषी समजल्या जाणाऱ्या खेळात स्वतःच नाव जगाच्या पातळीवर उज्वल करू लागल्या, अनेक विक्रम प्रस्थापित करू लागल्या हे सगळं श्रेय जात प्रेमलाकाकी चव्हाण यांना. 

हे ही वाच भिडू.

• कराडचे दोन दिग्गज चव्हाण दिल्लीपर्यंत गाजले मात्र एकमेकांच्या वाटे आड कधी आले नाहीत
• संगणकावर मराठी भाषा आणण्यात इंजिनियर पृथ्वीराज चव्हाणांचा सिंहाचा वाटा आहे.
• मध्यरात्री ३ वाजता आलेला फोन पृथ्वीराज चव्हाणांचं आयुष्य बदलून गेला.